A A A

Najważniejsze zabytki

Historia miasta

Kazimierz Dolny swoimi początkami sięga XII w., kiedy istniała tu osada zwana “Wietrzną Górą”. Wraz z okolicznymi wsiami w końcu XII w. (przyjmuje się datę1181r.) książę Kazimierz Sprawiedliwy nadał ją siostrom norbertankom z krakowskiego Zwierzyńca. Przypuszcza się, że to właśnie one zmieniły nazwę osady na „Kazimierz” na cześć swego darczyńcy. Położenie na jednym z głównych szlaków handlowych łączących Ruś ze Śląskiem i Pomorzem, a potem realizacje budowlane za czasów króla Kazimierza Wielkiego (kościół farny i zamek) przesądziły o rozwoju miasta i zaważyły na jego dalszych losach. O dalszym bogaceniu się miasta i jego wzrastającym znaczeniu decydowała żegluga na Wiśle i spław towarów. Dzięki handlowi związanemu ze spławem zboża do Gdańska w miasteczku rodziły się fortuny, wzniesiono kilka najznakomitszych budowli – prawdziwych pereł architektury renesansowej. W szczytowym okresie rozwoju, przypadającym na wiek XVI i pierwszą połowę XVII w., Kazimierz był jednym z najważniejszych w Rzeczypospolitej ośrodków handlu zbożem, z ponad 60. bogato zdobionymi spichlerzami.

Po okresie załamania i powolnego upadku miasta od 2. poł XVII w. (związanego z najazdem szwedzkim, potem wojna północną, okresem zaborów i powstań narodowych w XIX w.) Kazimierz Dolny na nowo zaczął odradzać się pod koniec wieku XIX. Dawna malownicza architektura, piękne położenie oraz warunki naturalne miasta i okolic sprawiły, że w okresie rozwoju żeglugi parowej, kolei żelaznej i coraz większego zainteresowania „krajoznawstwem” Kazimierz stawał się coraz popularniejszym letniskiem, odwiedzanym chętnie przez mieszkańców Warszawy, Lublina i innych miast polskich. Z początkiem XX w. zaczęło się nowe życie miasteczka – wiek sztuki. Kazimierz stał się prawdziwą mekką artystów, narodziła się i rozwinęła kolonia artystyczna, związana głównie z działalnością prof. Tadeusza Pruszkowskiego i ugrupowaniem artystycznym „Bractwo Św. Łukasza”.

Powoli zaczęła rozwijać się turystyka, która w 2. poł. XX w. stała się motorem napędowym rozwoju miasteczka i okolic. Dzisiejszy Kazimierz ze częściowo odrestaurowaną substancją zabytkową uważany jest za perłę architektury polskiej, mekkę artystów oraz jeden z najważniejszych ośrodków turystycznych kraju.

Najważniejsze zabytki
1. Kościół Farny pw. św. Jana Chrzciciela i św. Bartłomieja Apostoła.

Najstarsza ze świątyń w Kazimierzu Dolnym (parafia istniała tu już w 1325r.), początkowo gotycka, potem rozbudowana w stylu „renesansu lubelskiego” (1586-91; 1610-13 pod kierunkiem włoskiego arch. Jakuba Balina). Przy kościele renesansowe kaplice: Górskich, Borkowskich i Różańcowa. Wyjątkowo okazale prezentują się szczyty świątyni ozdobione sterczynami, pilastrami, spływami wolutowymi i ornamentem okuciowym. Sklepienie świątyni pokrywa geometryczna, manierystyczna dekoracja sztukatorska w kształcie kół, kwadratów, serc, gwiazd i rozet. We wnętrzu z bogatego wyposażenia kościoła na uwagę zasługują przede wszystkim: późnogotycki portal główny, organy z 1620r. inspirowane sztuką flamandzką (najstarsze w Polsce), stalle w prezbiterium (1 poł. XVII w.), kamienna chrzcielnica (warsztat Santi Gucciego pochodzącego z Florencji), XVII i XVIII-wieczne kurdybanowe antepedia (osłony przedniej części ołtarza wykonane z tłoczonej i malowanej skóry), intarsjowana ambona z 1615r. z późniejszym rokokowym zwieńczeniem, późnorenesansowe popiersie Mikołaja Przybyły, rokokowe tabernakulum. Ołtarz główny z XIX-wiecznymi obrazami J. Urbańskiego z Lublina przedstawiającymi św. Kazimierza Jagiellończyka i męczeństwo św. Bartłomieja. Kościół gruntownie wyremontowany w latach 2010-2012.

Kościół Farny pw. św. Jana Chrzciciela i św. Bartłomieja Apostoła.
2. Dzwonnica.

Zbudowana w latach 80. XVIIw. przez budowniczego Zilcherta na pozostałościach średniowiecznej wieży mieszkalnej. Spłonęła w 1853r. Odbudowana i rozbudowana na budynek mieszkalny w 1886r. Przywrócona do pierwotnej formy w latach 80. XX wieku. Obecnie mieści się w niej Muzeum Sztuki Złotniczej (jedyne tego rodzaju w Polsce) z bogatymi zbiorami m.in. judaików, sreber ceremonialnych katolickich, sreber stołowych, kolekcją biżuterii.

Dzwonnica
3. Kościół szpitalny pw. św. Anny.

W miejscu obecnego kościoła istniał wcześniejszy budynek (być może kościół / kaplica św. Ducha?), wzmiankowany już w 1530r. Świątynia wpisuje się w nurt tzw. renesansu lubelskiego. Kościół jest murowany, wybudowany w latach 1649-1670, konsekrowany w 1671r.. Budynek jednonawowy, wzorowany częściowo na kościele farnym, z ozdobnymi szczytami, z węższym od nawy prezbiterium. Sklepienie świątyni pokryto prostą siatką sztukaterii. Pod prezbiterium znajdują się krypty z trumnami i ludzkimi szczątkami. W XVIII-wiecznym ołtarzu głównym znajduje się obraz przedstawiający św. Annę Samotrzeć. Drewniane ołtarze boczne pochodzą z XVII wieku. Uwagę zwraca renesansowa polichromia na łuku tęczowym. Kościół posiadał kiedyś bibliotekę (przeniesioną później do fary), która mieściła się w kościelnym skarbcu. Kościół gruntownie wyremontowany w latach 2011-2012.

Kościół szpitalny pw. św. Anny
4. Dawny szpital przy kościele św. Anny oraz przytułek św. Ducha.

Szpital powstał ok. 1635r. Posiada niezwykle bogaty i ciekawy manierystyczny szczyt ozdobiony wolutowymi spływami i sterczynami. W 1783r. odbudowano zawalony dach na szpitalu i pokryto go gontem. Kompleksowy remont budynku z przystosowaniem na potrzeby domu kultury i biblioteki miał miejsce w latach 1953-1957 pod kierunkiem arch. Karola Sicińskiego. Obecnie jest tu siedziba Kazimierskiego Ośrodka Kultury, Promocji i Turystyki. Budynek gruntownie wyremontowany w latach 2010-2012.

Dawny szpital przy kościele św. Anny oraz przytułek św. Ducha
5. Klasztor OO. Reformatów i Sanktuarium p.w. Zwiastowania Najświętszej Marii Panny.

Kościół ufundowany w 1589r., konsekrowany w 1591r. W 1627r. przy kościele osiedlili się franciszkanie – reformaci, którzy stopniowo powiększyli świątynię, a w latach 1638-68 dobudowali część klasztorną, otoczoną w 1 poł. XVIII w. wysokimi murami obronnymi z wejściem w postaci tzw. krytych schodów. W okresie okupacji (od 1942 do lipca 1944r.) klasztor zajmowało gestapo, a piwnice zamieniono na więzienie. W 1956r. w klasztorze powstało muzeum, którego eksponaty obejmują: rękopisy, stare druki, dawne rzeźby i obrazy oraz relikty regionalne z okolic Kazimierza. Kościół zachował wystrój pierwotny, z którego na uwagę zasługują przede wszystkim: ołtarz główny z 1770r. według projektu arch. Tomasza Hoffmana z obrazem Zwiastowania NMP z 1600r., czczonym od wieków jako słynący łaskami, epitafia rodziny Przybyłów, żelazne drzwi kute z datą 1589, pochodzące z pierwotnego kościoła, drewniana studnia na wirydarzu klasztornym z 1629r. W 2012r. wykonano remont i częściową rekonstrukcją muru ogrodzeniowego zespołu klasztornego od strony wschodniej, wzdłuż ul. Plebanka.

Klasztor OO. Reformatów i Sanktuarium p.w. Zwiastowania Najświętszej Marii Panny
6. Synagoga.

Pierwotna wymurowana w roku 1536. Obecna zbudowana została w drugiej połowie XVIII w. w stylu późnobarokowym. Wnętrza synagogi zdobione były bogatą polichromią naścienną i nasklepienną. Po zniszczeniach w czasie II wojny światowej odbudowano ją i gruntownie wyremontowano w 1953r. z przeznaczeniem na salę kina „Wisła” (czynnego do 2003r.), bez odtwarzania dekoracji malarskich. Obecnie w sali modlitw urządzona jest stała ekspozycja o charakterze muzealnym, a boczne pomieszczenia wykorzystywane są jako pokoje do wynajęcia.

Synagoga
7. Kaplica grobowa Jana Oleśnickiego w Bochotnicy (w ruinie).

Budynek stanowi bardzo wczesny przykład (po 1533r.) mauzoleum dla osoby świeckiej, wzorowanego być może na Kaplicy Zygmuntowskiej na Wawelu i jest najwcześniejszym tego typu obiektem na Lubelszczyźnie, jedynym czystym przykładem rene sansu w gminie Kazimierz Dolny. Nosi wezwanie św. Anny.

Kaplica grobowa Jana Oleśnickiego w Bochotnicy (w ruinie)
8 i 9. Zespół zamkowy (zamek i wieża strażnicza).

Położony na wzgórzu, górujący nad miasteczkiem zamek został ufundowany przez króla Kazimierza Wielkiego na początku 2 połowy XIV w. Powyżej zamku góruje wieża strażnicza, nazywana popularnie „basztą”. Pochodzi z końca XIII w i jest najstarszą budowlą Kazimierza Dolnego. Imponująca bryła zbudowana na planie koła o średnicy około 10 m, wysokości 20 m i grubości murów dochodzącej w przyziemiu do 4 m usytuowana jest w jednym z najlepszych punktów widokowych miasteczka. Mury zamku, sięgające wysokości 7 metrów otaczają obszerny - nieregularny, dostosowany do konfiguracji wzgórza - dziedziniec o wymiarach 56 na 22 m, od południa zamknięty parterowym budynkiem mieszkalnym tzw. Domem Wielkim. Na dziedzińcu zamku znajdowały się niegdyś studnia i łaźnia (po których pozostały tylko fundamenty). Zamek został zniszczony w okresie najazdu szwedzkiego w XVII wieku i w następnych stuleciach. Dziś stanowi trwałą ruinę, częściowo zaadaptowaną, udostępnianą turystom i miłośnikom sztuki (koncerty plenerowe, spektakle, wystawy).

Zespół zamkowy (zamek i wieża strażnicza)
10. Zamek w Bochotnicy i wzgórze zamkowe.

Przykład obronnej architektury gotyckiej z poł. XIV w., przebudowanej w okresie wczesnego renesansu (1 poł. XVI w.), w postępującej ruinie od XVII w. Zamek niewielki, o wymiarach ok. 30 x 35 m, na rzucie zbliżonym do nieregularnego owalu. Obecnie w stanie zupełnej ruiny: zachowały się tylko częściowo fragmenty murów od pd.-zach. i wschodu. Obiekt stanowi własność Skarbu Państwa. Od lutego 2013r. przeszedł w użytkowanie Gminy Kazimierz Dolny.

Zamek w Bochotnicy i wzgórze zamkowe
11. Łaźnia - nazywana również Starą Łaźnią.

Powstała w 1921r. na miejscu dawnego szlachtuza, zaprojektowana przez arch. Jana Koszczyc-Witkiewicza. Początkowo budynek spełniał funkcje łaźni miejskiej i pralni. W ostatnich latach pełnił funkcje pensjonatowe i restauracyjne. W ścianę wmurowana jest tablica pamiątkowa: “Zakład Kąpielowo-Dezynsekcyjny wzniesiony przez Naczelny Nadzwyczajny Komisariat ds. walki z epidemiami, 1921”. Od 2013r. obiekt stanowi własność Stowarzyszenia Filmowców Polskich.

Łaźnia - nazywana również Starą Łaźnią
12. Jatki.

Obecny budynek pochodzi z pocz. XIX wieku. Wcześniejsze jatki mięsne (koszerne) istniały tu już w XVI i XVII wieku. Budynek znajduje się w centrum Małego Rynku, nazywanego wcześniej Placem Targowym, gdzie od wieków odbywał się handel w miasteczku. Zlokalizowany był w samym centrum “dzielnicy”, zamieszkiwanej w przewadze przez ludność żydowską (niedaleko znajdował się tu m.in. dom Cadyka).

Jatki
13. Kamienice Przybyłowskie - pod św. Mikołajem i św. Krzysztofem.

Powstały ok. 1615r. wybudowane przez mieszczan – Mikołaja i Krzysztofa Przybyłów. Stanowią przykład późnorenesansowej (manierystycznej) architektury, łączącej w sobie miejscową tradycję budowlaną z wpływami niderlandzkimi i włoskimi. Obie mają identyczny układ fasad: przyziemie z podcieniami o trzech arkadach i piętro z trzema oknami. Fasady ozdobione są płaskorzeźbami postaci ludzkich i zwierzęcych, ornamentem roślinnym. Tematyka przedstawień to wątki obyczajowe, mitologiczne, symbolika chrześcijańska, średniowieczne fantazje i renesansowe groteski. Dekoracja wykonana jest w technice stiuku. Kamienice zwieńczone są jednymi z najpiękniejszych w Polsce renesansowych wysokich attyk.

Kamienice Przybyłowskie
14. Cmentarze żydowskie.

Pierwszy cmentarz żydowski w Kazimierzu Dolnym powstał na końcu ul. Lubelskiej. Nieznana jest dokładna data jego założenia. Zapewne nastąpiło to wraz z ukonstytouwaniem się gminy żydowskiej w Kazimierzu. Cmentarz został zdewastowany przez Niemców już na początku II wojny światowej. Obecnie w miejscu cmentarza znajduje się przyszkolne boisko, w którego kamiennym ogrodzeniu widoczne są fragmenty macew. Cmentarz żydowski przy ul. Czerniawy został założony w 1851r., na gruncie podarowanym kazimierskiemu kahałowi przez Motka Herzberga. Również i ta nekropolia została niemal doszczętnie zdewastowana na rozkaz Niemców w czasie II wojny św.. W latach 70. wydobyto z ziemi kilkaset potłuczonych nagrobków i wybudowano z nich na cmentarzu rodzaj lapidarium. Pomnik w kształcie pękniętej ściany złożonej z kamiennych macew (proj. arch. Tadeusza Augustynka) przypominać ma jerozolimską Ścianę Płaczu. Na cmentarzu zachowanych jest kilkadziesiąt nagrobków, z których najstarszy pochodzi z połowy XIX wieku.

Cmentarze żydowskie
15. Studnie miejskie.

Studnia w centrum Rynku ma kilkusetletnią historię. Była niegdyś zdrojem ulicznym. Pod koniec XIX w. otrzymała pompę abisyńską, co ułatwiało czerpanie wody. Nową pompę zainstalowano w niej w latach 80-tych. Dzisiejszy wygląd nadał studni w 1913r. arch. Jan Koszczyc-Witkiewicz, projektując jej drewnianą obudowę i zadaszenie, jak również studni w rynku w narożniku ul. Lubelskiej. Dwie inne miejskie studnie znajdują się: jedna na ul. Krakowskiej, druga na ul. Lubelskiej. Studnie z rynku i ul. Lubelskiej zostały poddane remontowi w 2012r..

Studnie miejskie
16. Cmentarz parafialny.

Miejsce na cmentarz parafialny św. Jana w Kazimierzu Dolnym zostało wybrane w 1798r., jednak poświęcenie cmentarza odbyło się dopiero w 1869r. z udziałem kazimierskiego proboszcza, ks. Jana Szczepańskiego. Do tego czasu funkcjonował stary cmentarz, znajdujący się na zboczu wzgórza zamkowego, za kościołem farnym. Kazimierski cmentarz parafialny jest jedną z piękniejszych nekropolii w kraju, przede wszystkim ze względu na swoje położenie na stoku wzgórza, jak również liczne zabytkowe nagrobki. Nowa część cmentarza (w górze za starym) została poświęcona w 1924r. Oddzielony był początkowo głębokim wąwozem, w latach 50-tych obie części połączono murowanym kamiennym mostem arkadowym. Na cmentarzu spoczywają ważne dla miasteczka osobistości, m.in.: Tadeusz Feliks Tyszkiewicz, Tadeusz Ulanowski, ksiądz Andrzej Kamiński, rodzina Berensów, Antoni Michalak, Maria i Jerzy Kuncewiczowie, Karol Siciński, Cezary Sarzyński czy Józef Miłosz.

Cmentarz parafialny
17. Spichlerze zbożowe.

Są wyjątkowym symbolem Kazimierza. Na początku XVII wieku było ich około sześćdziesięciu, do dziś zachowało się zaledwie jedenaście. Są budynkami wolnostojącymi. Budowano je z miejscowego kamienia wapiennego, zwanego opoką. Zwykle to budowle dwukondygnacyjne, z bogato zdobionym szczytem, wzorowanym na farze, czasem z frontową loggią. Najstarszy z zachowanych to spichlerz Mikołaja Przybyły, w którym mieści się Muzeum Przyrodnicze, pochodzący z 1651roku, najmłodszy – spichlerz Kobiałki.

Spichlerze zbożowe
18.Dom Marii i Jerzego Kuncewiczów.

Willa „Pod Wiewiórką” – siedziba Domu Marii i Jerzego Kuncewiczów – wzniesiona została w 1936r.. Zaprojektował ją Karol Siciński, który swoją twórczością kształtował głównie powojenny Kazimierz Dolny. Zabytkowa, drewniana willa otoczona jest przepięknym ogrodem. Odbywają się tu spotkania i wydarzenia kulturalne, głównie literackie, a stała ekspozycja jest wspomnieniem życia i twórczości wybitnej polskiej pisarki Marii Kuncewiczowej i jej męża Jerzego.

Dom Marii i Jerzego Kuncewiczów
19. Kamienica Celejowska.

Kamienica należy do najcenniejszych zabytków w Polsce epoki manieryzmu. Wzniesiona z kamienia wapiennego w 1635r. ma bogato zdobioną elewację, wykonaną w technice stiuku i wysoką attykę uznawaną za najpiękniejszą w kraju. Attyka składa się z trzech zębów z niszami, w których umieszczone są naturalnej wielkości figury św. Jana Chrzciciela, Chrystusa Zbawiciela, Matki Boskiej i św. Bartłomieja – patrona Bartłomieja Celeja, fundatora Kamienicy. W budynku mieści się jeden z oddziałów Muzeum Nadwiślańskiego – galeria malarstwa, grafiki, sala z makietą miasta wg stanu z 1910r.

 

 

 

Więcej informacji na stronie www.kokpit.com.pl

Kamienica Celejowska

realizacja: alfaweb, oprogramowanie: hydraportal